Қазіргі қоғамдағы ең үлкен қасірет — өз отбасыңдағы адамдардан желідегі бейтаныс жанның жақын болуы. Біз бір шаңырақ астында, бір дастарқан басында отырып, бір-бірімізге жүзімізге емес, смартфонның суық экранына үңілеміз. Бұл — жай ғана әдет емес, бұл — адамдық қасиеттерді, жылулықты, шынайы мейірімді жұтып жатқан виртуалды «қара құрдым». Отбасылық құндылықтардың құлдырауы дәл осы жерден басталады: ата-ана баласымен сырласудың орнына әлеуметтік желідегі «мақтауды» іздейді, ал бала ертегі тыңдаудың орнына YouTube-тегі мағынасыз контенттің тұтқынына айналады. Тірі сөздің орнын эмодзилер басты, шынайы күлкінің орнын «лайктар» алмастырды.
Дофамин құрсауы: Жалған бақыттың соңындағы депрессия
Әлеуметтік желілердегі шексіз ақпарат тасқыны — мидың нағыз жауы. Қысқа видеолар мен жылтыр суреттер адам миында «жеңіл дофамин» бөлінуін тудырады. Адам ешқандай еңбексіз, тек саусағын қимылдату арқылы ләззат алуға дағдыланады. Бұл тәуелділік есірткімен тең. Нәтижесінде — зейіннің шашыраңқылығы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі және тұрақты мазасыздық (FOMO синдромы). Желідегі біреудің «мінсіз» өміріне қарап, өз өмірін төмен санау жастар арасындағы суицид пен депрессияның басты себебіне айналып отыр. Біз виртуалды әлемде «мінсіз» көрінгіміз келгенімен, іштей жалғыздық пен бостыққа бой алдырып барамыз.
Бүгінгі таңда ұлттық тәрбие мен ана тіліміз де осы «цифрлық соққының» астында қалды. Балабақша жасындағы баланың қолына телефон ұстатып қою — оның санасын жат мәдениетке беріп қоюмен тең. Шетелдік мультфильмдер мен ойындар арқылы баланың тілі шұбарланып, ұлттық болмысынан алшақтайды. Қазақ ертегілерінің орнын Marvel кейіпкерлері басып, батырлар жырының орнын компьютерлік ойындардың «геройлары» иемденді. Егер біз бүгін баланың қолынан смартфонды алып, кітап бермесек, ертең өз тілінде сөйлей алмайтын, өз тарихын білмейтін «мәңгүрт» ұрпақтың алдынан шығатынымыз ащы да болса шындық.
Қоғамдағы бұл дертті емдеудің жалғыз жолы — қатаң цифрлық гигиена мен медиасауаттылық. Біз технологиядан қаша алмаймыз, бірақ оны өз мүддемізге пайдалануды үйренуіміз керек. Әрбір адам өзіне «бұл ақпарат маған не береді?» деген сұрақты қоюды әдетке айналдыруы тиіс. Гаджетке бөлінген уақытты шектеп, оның орнын спортпен, кітаппен, жанды тілдесумен толтыру — бүгінгі күннің басты міндеті. Технология — біздің құлымыз болуы керек, қожайынымыз емес.
Смартфонға телмірудің ең қауіпті салдарының бірі — адам санасының «клиптік ойлау» жүйесіне көшуі. Қазіргі оқырман, әсіресе жас буын, ұзақ мәтінді оқудан, күрделі шығарманы талдаудан қашады. Біздің миымыз тек қысқа, жарқ-жұрт еткен, тез өзгеретін ақпараттарды ғана қабылдауға дағдыланып барады. Бұл — танымдық қабілеттің төмендеуіне, мәселенің мән-жайына терең бойлай алмауға әкеп соқтырады. Біз ақпаратты көп білгенімізбен, оны қорытып, білімге айналдыра алмайтын «беткейлік» дертіне шалдықтық. Терең ойлай алмайтын қоғам — манипуляцияға тез берілгіш, өзгенің қаңсығын таңсық көретін әлсіз қоғамға айналады.
Үнсіздік орнаған үйлер…
Бұрын кешкі ас үстінде отбасы мүшелері бір-бірінің көзіне қарап, өткен күннің қызығы мен шыжығын бөлісетін. Бүгінде сол жылулықтың орнын «технологиялық үнсіздік» басты. Ата-ана баласының ішкі әлеміне үңілудің орнына оған планшет беріп «тыныштандыруды» жөн көреді. Бұл — бала мен ата-ана арасындағы эмоционалдық байланыстың үзілуіне әкеледі. Бала өзіне қажетті мейірім мен кеңесті үйінен емес, желідегі бейтаныс топтардан іздей бастайды. Осылайша, бір шаңырақ астында тұрып, бір-біріне бөтен жандар көбейді. Виртуалды достардың «лайкы» туған бауырыңның жылы сөзінен қымбат болып көрінуі — біздің рухани жұтаңдығымыздың белгісі.
Жанат Дүйсембаева,
Ө. Жәнібеков атындағы ОҚ педагогикалық
университетінің студенті.
